1.4. Сорт ұғымы және селекциядағы маңызы

Ғылыми тұрғыдан сорт – генотиптік тұрғыдан салыстырмалы тұрақты жүйе, оның белгілері бірнеше ұрпақ бойы сақталып, белгілі бір экологиялық жағдайларда тұрақты фенотиптік көрініс береді. Сондықтан сорт тек сыртқы белгілер жиынтығы ғана емес, сонымен қатар белгілі бір генетикалық құрылымға ие биологиялық жүйе болып табылады.

Сорттың қалыптасуы – ұзақ мерзімді, көпсатылы және ғылыми тұрғыда басқарылатын селекциялық үдеріс. Бұл үдеріс генетикалық әртүрлілікті мақсатты түрде пайдалану, құнды белгілерді жүйелі іріктеу және оларды бірнеше ұрпақ бойы тұрақтандыру арқылы жүзеге асады. Сорт биологиялық жүйе ретінде белгілі бір генотиптік құрылымға ие және оның фенотиптік көрінісі нақты агроэкологиялық жағдайларда салыстырмалы тұрақтылықпен сипатталады.

Сурет 5. Сорттың қалыптасу схемасы

Селекциялық жұмыстың бастапқы кезеңінде генетикалық әртүрлілігі жоғары материал таңдалады. Бұл материал табиғи популяциялардан, жергілікті сорттардан немесе будандастыру нәтижесінде алынған гибридтерден тұруы мүмкін. Генетикалық әртүрлілік селекцияның негізгі ресурсы болып табылады, өйткені ол жаңа белгілердің пайда болуына және тиімді комбинациялардың түзілуіне мүмкіндік береді.

Келесі кезеңде селекционер іріктеу (selection) жүргізеді. Іріктеу барысында морфологиялық, физиологиялық және шаруашылық тұрғыдан құнды белгілері бар дарақтар таңдалып алынады. Бұл белгілерге өнімділік, жеміс сапасы, төзімділік және бейімделгіштік жатады. Іріктеу бірнеше жыл бойы қайталанып, ең тұрақты және перспективті формалар анықталады.

Сорттың қалыптасуындағы маңызды кезеңдердің бірі – белгілерді бекіту (fixation). Бұл кезеңде таңдалған белгілер генетикалық тұрғыда тұрақтандырылып, ұрпақтан ұрпаққа өзгеріссіз берілуі қамтамасыз етіледі. Белгілердің тұрақтылығы гендердің үйлесімді комбинациясы мен олардың экспрессиясының тұрақтылығына байланысты. Бұл процесс көбіне көпжылдық сынақтар мен бақылауларды талап етеді.

Сорттың қалыптасуы кездейсоқ емес, ол нақты ғылыми заңдылықтарға негізделген басқарылатын процесс болып табылады. Селекционер генетикалық әртүрлілікті пайдалана отырып, қажетті белгілердің тиімді комбинациясын қалыптастырады және оларды ұзақ мерзімді іріктеу арқылы тұрақтандырады. Алмұрт сияқты көпжылдық дақылдарда бұл процесс ерекше күрделі, себебі белгілердің толық көрінуі бірнеше жылды талап етеді. Сонымен қатар, полигенді белгілердің болуы селекцияны қиындатады, бірақ нәтижесінде жоғары сапалы және бейімделгіш сорттарды алуға мүмкіндік береді.

Алмұрт сорттарының ерекшеліктері

Алмұрт (Pyrus communis L.) сорттары морфологиялық, физиологиялық және биохимиялық ерекшеліктері бойынша жоғары деңгейдегі әртүрлілікпен сипатталады. Бұл әртүрлілік олардың генетикалық құрылымының күрделілігімен, полигенді белгілердің басымдығымен және өсіру жағдайларының ықпалымен түсіндіріледі. Әрбір сорт белгілі бір генетикалық комбинацияның нәтижесі болып табылады және оның белгілері генотип пен қоршаған орта факторларының өзара әрекетінің нәтижесінде қалыптасады.

• Морфологиялық ерекшеліктер: Жемістің пішіні, өлшемі, түсі және қабығының құрылымы жатады. Жемістер сопақша, алмұрт тәрізді немесе дөңгелек болуы мүмкін, ал түсі жасыл, сары, қызыл реңктермен ерекшеленеді. Бұл белгілер көбіне генетикалық тұрғыдан анықталғанымен, олардың нақты көрінісі орта жағдайларына да тәуелді болады.
• Физиологиялық ерекшеліктер: Өсімдіктің өсу қарқыны, гүлдену уақыты, пісу мерзімі және фотосинтетикалық белсенділігімен байланысты. Мысалы, ерте пісетін сорттар қысқа вегетациялық кезеңге бейімделсе, кеш сорттар ұзақ өсіп-даму кезеңін қажет етеді.
• Биохимиялық ерекшеліктер: Жемістегі қант, қышқыл және ароматты қосылыстардың мөлшері. Бұл көрсеткіштер дәмдік сапаны анықтайды және көбіне полигенді түрде тұқым қуалайды. Бұл қасиеттер температура, су режимі, топырақ құрамына жоғары сезімтал келеді.

Алмұрт сорттарының маңызды ерекшеліктерінің бірі – олардың сақталғыштық қабілеті. Кейбір сорттар қысқа мерзімде тұтынуға арналған болса, басқалары ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға бейімделген. Бұл қасиет жеміс құрылымының тығыздығына, қабықтың қалыңдығына және физиологиялық жетілу ерекшеліктеріне байланысты.

Кесте 5. Алмұрт сорттарының салыстырмалы сипаттамасы

Алмұрт сорттарының ерекшеліктері олардың генетикалық табиғаты мен экологиялық бейімделгіштігінің нәтижесі болып табылады. Ерте пісетін сорттар нарыққа алғашқы өнім беруге бағытталған және көбіне жаңа күйінде тұтынуға қолданылады. Алайда олардың сақтау қабілеті төмен болады. Кеш пісетін сорттар, керісінше, ұзақ сақталуымен және тасымалдауға төзімділігімен ерекшеленеді, бұл оларды өнеркәсіптік және коммерциялық мақсатта тиімді етеді. Сонымен қатар, кеш сорттарда биохимиялық заттардың жинақталуы жоғары болғандықтан, олардың дәмі қанық әрі күрделі болады.

Орташа пісетін сорттар аралық қасиеттерге ие болып, әмбебап пайдалануға қолайлы келеді. Олар селекцияда маңызды рөл атқарады, себебі әртүрлі белгілердің теңгерімді комбинациясын қамтамасыз етеді.