📘 БІЛІМДІ БЕКІТУ ТАПСЫРМАЛАРЫ
1.5. Селекциядағы негізгі белгілер
Және олардың қалыптасуы
1. АУДИО ТАПСЫРМА
Аудионы тыңдаңыз:
Аудионы мұқият тыңдап, келесі сұрақтарға ғылыми тұрғыда жауап беріңіз:
🧠 Орындау нұсқаулығы
Жауап беру барысында:
- «полигенді белгі», «ген экспрессиясы», «эпистаз», «ген–орта әрекеттесуі» терминдерін қолданыңыз
- себеп-салдар байланысын нақты көрсетіңіз
- алмұртқа қатысты кемінде бір мысал келтіріңіз
💡 Кеңес
Аудионы тыңдау кезінде келесі ұғымдарға ерекше назар аударыңыз: «полигенді тұқым қуалау», «эпистаз», «генотип», «фенотип», «орта әсері».
❓ Өзін-өзі тексеру
2. QR-КОД ИНТЕРАКТИВ
📝 Орындау нұсқаулығы
- QR-код арқылы платформаға өтіңіз
- Берілген тұжырымдарды екі топқа бөліңіз
- Әр жауапты таңдағаннан кейін оның дұрыстығын талдаңыз
- Қате жауаптарды түзетіп, түсіндіріңіз
📚 Мақсат
- қате ғылыми түсініктерді анықтау
- генетикалық ұғымдарды нақтылау
- селекциядағы негізгі заңдылықтарды бекіту
💡 Кеңес
Тұжырымдарды талдағанда келесі ұғымдарға назар аударыңыз: «полигенді белгі», «генотип», «фенотип», «эпистаз», «орта әсері».❓ Өзін-өзі тексеру
3. “СӘЙКЕСТЕНДІР”
🧠 Тапсырма
Төмендегі белгілерді олардың генетикалық және биологиялық сипаттамаларына сәйкес сәйкестендіріңіз.
| № | Белгі | а) Полигенді | б) Моногенді | в) Ортаға тәуелді | г) Көпгенді |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Өнімділік | ||||
| 2 | Дәм | ||||
| 3 | Түс | ||||
| 4 | Төзімділік |
4. ЖЕКЕ ЖҰМЫС. “Белгінің құрылымы”
🔬 Тапсырманың мазмұны
Берілген екі белгінің бірін таңдап, оны ғылыми тұрғыда терең талдаңыз:
Бұл тапсырма селекциядағы күрделі белгілердің қалыптасу механизмін түсіндіруге, олардың генетикалық және физиологиялық табиғатын ашуға, сондай-ақ практикалық маңызын бағалауға бағытталған.
🧠 Жауапта міндетті түрде көрсету керек:
-
Генетикалық негізі
Таңдалған белгінің қандай генетикалық механизм арқылы қалыптасатынын түсіндіріңіз. Бұл белгінің бір ғана генмен емес, бірнеше гендердің қатысуымен қалыптасатынын немесе белгілі бір гендік жүйелердің әсеріне тәуелді екенін ғылыми түрде сипаттаңыз.
-
Полигенді сипаты
Белгінің неге полигенді екенін түсіндіріңіз. Оның бірнеше гендердің қосынды әсерімен қалыптасатынын, сол себепті сандық өзгергіштікке ие болатынын көрсетіңіз.
-
Орта әсері
Қоршаған орта факторларының бұл белгіге қалай әсер ететінін талдаңыз. Мысалы: температура, ылғалдылық, топырақ құрамы, жарық режимі, агротехникалық жағдайлар.
-
Селекциядағы маңызы
Белгінің селекция үшін неге маңызды екенін көрсетіңіз. Оның жаңа сорт шығарудағы, өнім сапасын арттырудағы немесе шаруашылық тиімділікті жоғарылатудағы рөлін түсіндіріңіз.
📍 Орындау нұсқаулығы
Жауапты біртұтас ғылыми мәтін түрінде жазыңыз. Тек анықтама берумен шектелмей, белгі құрылымын талдап, оның қалыптасу заңдылықтарын себеп-салдар байланысымен көрсетіңіз.
Егер өнімділік таңдалса:
- гүл саны
- жеміс байлануы
- қоректік заттардың жиналуы
- физиологиялық белсенділік
Егер дәм таңдалса:
- қант мөлшері
- органикалық қышқылдар
- ароматты қосылыстар
- жеміс пісу деңгейі
📌 Талаптар
- жауап ғылыми стильде жазылуы тиіс
- логикалық құрылым сақталуы қажет
- кемінде бір алмұртқа қатысты нақты мысал берілуі керек
- терминдер дұрыс қолданылуы тиіс
- талдау тек сипаттау емес, түсіндіру сипатында болуы керек
💡 Бағалау критерийлері
| Бағалау өлшемі | Сипаттамасы |
|---|---|
| Ғылыми дәлдік | Генетикалық және биологиялық ұғымдардың дұрыс қолданылуы |
| Терең талдау | Белгінің қалыптасу механизмін түсіндіру деңгейі |
| Полигенді сипат | Бірнеше геннің әсерін дұрыс көрсету |
| Орта әсерін ашу | Қоршаған орта факторларының ықпалын дәл түсіндіру |
| Селекциялық маңызы | Белгінің практикалық рөлін көрсету |
| Мысал келтіру | Алмұртқа қатысты нақты және орынды мысал беру |
✍️ Үлгі бағыт (жауап емес, бағдар)
Егер сіз дәм белгісін таңдасаңыз, жауабыңызда мынаны ашуға болады: дәм – қант, қышқыл және ароматты заттардың қатынасына байланысты қалыптасатын күрделі полигенді белгі; оның көрінуіне генотиппен қатар пісу дәрежесі, температура және су режимі әсер етеді; селекцияда бұл белгі өнімнің нарықтық құндылығын анықтайды.
Егер сіз өнімділік белгісін таңдасаңыз, жауабыңызда мынаны көрсетуге болады: өнімділік – гүлдену қарқындылығы, жеміс байлануы және өсімдіктің физиологиялық белсенділігімен байланысты полигенді белгі; оның деңгейі орта жағдайларына тәуелді; селекцияда бұл негізгі шаруашылық көрсеткіш болып табылады.