3-Бөлім. Биотехнология және селекциядағы заманауи тәсілдер
3.3. Сорттың тазалығын сақтау әдістері
Сорттың тазалығы – өсімдіктің белгілі бір сортқа тән генетикалық және морфологиялық белгілерінің тұрақты сақталу дәрежесін сипаттайтын маңызды ғылыми ұғым. Селекция нәтижесінде алынған сорт өзінің бастапқы қасиеттерін сақтауы тиіс, өйткені сорттың генетикалық біркелкілігі мен тұрақтылығы оның өнімділігіне, сапасына және шаруашылықтағы тиімділігіне тікелей әсер етеді.
Сорттың тазалығы бұзылған жағдайда өсімдіктердің біркелкілігі төмендеп, өнім сапасы мен мөлшері тұрақсыз болады. Сондықтан селекция мен тұқым шаруашылығында сорттың тазалығын сақтау арнайы ғылыми әдістер арқылы жүзеге асырылады.
Сорт тазалығының 3 негізгі қасиеті
Сорттың тазалығы үш негізгі қасиет арқылы анықталады. Бұл қасиеттер өзара тығыз байланысты және бірге қарастырылғанда ғана сорттың толық ғылыми сипаттамасын береді.
1. Айырмашылық
Белгілі бір сорттың басқа сорттардан нақты белгілері бойынша ерекшелену қабілеті. Әрбір жаңа сорт басқалардан айқын айырмашылықтарға (морфологиялық, физиологиялық немесе биохимиялық) ие болуы керек. Бұл сортты тіркеу үшін міндетті шарт.
2. Біркелкілік
Бір сортқа жататын барлық өсімдіктердің өзара ұқсастығы. Сорт ішінде өсімдіктердің сыртқы көрінісі, даму қарқыны, өнім беруі бірдей болуы тиіс. Біркелкілік егістіктің бір уақытта гүлденуін, пісуін және өнімді бір уақытта жинауды қамтамасыз етеді.
3. Тұрақтылық
Сортқа тән белгілердің бірнеше ұрпақ бойы өзгеріссіз сақталу қабілеті. Тұрақтылық селекция нәтижесінің ұзақ мерзімділігін көрсетеді. Тұрақтылықтың болмауы сорттың деградациясына әкеліп, шаруашылықтағы құндылығын төмендетеді.
Бұл үш қасиет бірге сорттың тазалығының ғылыми негізін құрайды. Яғни сорт тек басқа сорттардан ерекшеленіп қана қоймай, өзінің ішінде біркелкі болуы және уақыт өте келе өз қасиеттерін сақтауы тиіс.
Сорт тазалығын сақтау әдістері
Сорттың тазалығын сақтау арнайы агротехникалық және ұйымдастырушылық әдістер арқылы жүзеге асырылады. Олардың ішінде ең кең тараған және тиімділері төменде сипатталған.
1. Апробация
Апробация – сорттың тазалығын анықтаудың негізгі далалық әдісі. Бұл әдіс егіс алқаптарында өсімдіктерді тікелей көзбен бақылау арқылы жүргізіледі. Басты мақсаты – сортқа тән емес, яғни бөтен немесе ауытқыған өсімдіктерді дер кезінде анықтау және жою.
Бағаланатын белгілер:
Өсімдіктің биіктігі, сабағының құрылымы, жапырақтарының пішіні мен түсі, гүлінің морфологиясы, жеміс белгілері, пісу мерзімі.
Апробация бір рет жүргізілмейді, ол өсімдіктің әртүрлі даму кезеңдерінде қайталанып отырады. Әсіресе екі негізгі кезең маңызды: гүлдену және пісу кезеңдері.
Бейнематериал: Далалық зерттеу әдістері
2. Қоспаларды жою (Рогуинг)
Қоспаларды жою – сортқа тән емес өсімдіктерді егіс алқабынан алып тастау арқылы сорттың генетикалық тазалығын сақтауға бағытталған маңызды агротехникалық әдіс. Ол апробация нәтижесінде анықталған қоспаларды нақты жоюға бағытталған.
Қоспаларға не жатады?
- Басқа сорттарға жататын өсімдіктер
- Мутация нәтижесінде өзгерген өсімдіктер
- Әлсіз немесе ауру өсімдіктер
Егер қоспалар уақытында жойылмаса, олар келесі ұрпаққа тұқым арқылы беріліп (айқас тозаңдану арқылы), сорттың бастапқы қасиеттерінің бұзылуына әкеледі.
3. Оқшаулау
Оқшаулау әдісі – әртүрлі сорттардың арасында генетикалық араласуды (тозаң арқылы) болдырмауға бағытталған негізгі тәсілдердің бірі.
Кеңістіктік оқшаулау
Әртүрлі сорттар белгілі бір қашықтықта орналастырылады. Бұл қашықтық тозаңның таралу ерекшелігіне (желмен немесе жәндіктермен) байланысты анықталады.
Уақыттық оқшаулау
Сорттардың гүлдену кезеңдерін әртүрлі уақытқа сәйкестендіру. Бір сорт ерте, ал екіншісі кеш гүлдейтін болса, олардың арасында тозаңдану жүрмейді.
4. Тұқым репродукциясын бақылау
Бұл әдіс сорттың тазалығын сақтау мақсатында тұқымды көбейту жүйесін кезең-кезеңімен бақылауға негізделген. Тұқым репродукциясы бірнеше кезеңнен тұрады:
-
1
Бастапқы тұқым: Селекционер алған ең таза және генетикалық тұрғыдан тұрақты материал. Ерекше бақылауда сақталады.
-
2
Элиталық тұқым: Бастапқы тұқымнан көбейтіледі және жоғары сапалы отырғызу материалы ретінде қолданылады.
-
3
Репродукциялық тұқым: Элиталық тұқымнан алынып, өндірістік деңгейде кеңінен қолданылады. Сапасы мен тазалығы үнемі тексеріледі.
5. Лабораториялық талдау және Сертификаттау
Егер далалық әдістер сыртқы белгілерге сүйенсе, лабораториялық әдістер сорттың ішкі – физиологиялық, биохимиялық және генетикалық деңгейдегі ерекшеліктерін дәл анықтауға мүмкіндік береді.
Лабораториялық талдау бағыттары:
- Морфологиялық: арнайы құралдармен нақты өлшеу.
- Биохимиялық: қант, қышқыл, құрғақ затты анықтау.
- Молекулалық (Генетикалық): маркерлер арқылы ДНҚ деңгейіндегі ең дәл талдау.
Сертификаттау:
Алынған нәтижелерді ресми түрде бекітіп, тұқым сапасының стандартқа сәйкестігін қамтамасыз етеді. Егер тұқым барлық талаптарға сәйкес келсе, оған арнайы сертификат беріледі. Сертификатталған тұқым ғана өндірісте қолдануға жіберіледі.
Қорытынды
Сорт тазалығын сақтау – бұл тек техникалық шаралар жиынтығы емес, ол селекция, тұқым шаруашылығы және ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін қамтамасыз ететін тұтас ғылыми жүйе.
Бұл жүйені дұрыс ұйымдастыру және үздіксіз бақылау (далалықтан бастап лабораториялық және ресми сертификаттауға дейін) жоғары өнімді, сапалы және тұрақты сорттарды қалыптастырудың негізгі шарты болып табылады.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Білімді бекіту тапсырмалары (3.3)